Ayiti pa sèlman yon peyi. Ayiti se yon lide. Yon lide ki kraze tout vye lojik sistèm kolonyal la te bati depi plizyè syèk. Lè nou pale de “Sistèm Kolonyal la,” nou pa pale de yon bagay ki te egziste sèlman nan tan lontan. Nou pale de yon estrikti mantal, ekonomik, ak espirityèl ki toujou ap respire jodi a. Yo pè Ayiti. Yo pa pè nou paske nou se yon menas militè nan moman sa a. Yo pa pè nou paske nou gen gwo zam nikleyè. Yo pè nou pou sa nou reprezante nan fon kè yo: posibilite pou yon pèp nwa totalman lib. Yo pè nou paske nou se sèl prèv vivan ki montre ke sistèm yo a ka mouri. Lè nou te deklare endepandans nou an 1804, nou pa t sèlman choute kolon deyò. Nou te choute vye mantalite ki di nwa pa moun lan deyò tou. Epi se sa yo pa janm padone nou.

Glas ki Reflete Lèd yo

Sistèm kolonyal la bati sou yon manti. Manti sa a di gen ras ki siperyè ak ras ki enferyè. Li di sivilizasyon se yon bagay ki soti nan Loksidan sèlman. Lè Ayiti parèt, li kase glas sa a. Ayiti se glas ki montre sistèm lan lèd li. Li montre yo ke tout bèl diskou sou “Dwa Moun” nan tan sa a te chaje ak ipokrizi. Paske pandan yo t ap ekri bèl lèt sou libète, yo te gen chèn nan pye frè ak sè nou yo. Ayiti te devwale verite a. Epi verite a toujou fè moun ki nan manti pè. Jodi a, yo kontinye pè paske si Ayiti reyisi, tout vye naratif yo te bati sou nou an ap efondre. Si yon nasyon nwa ki te anba esklavaj ka vin tounen yon modèl kwasans ak diyite, sa vle di sistèm eksplwatasyon an pa gen rezon pou l egziste.

Lang lan se yon Zam, oubyen yon Chèn

Ann gade reyalite nou byen anfas. Poukisa nan yon peyi kote tout moun pale Kreyòl, se lang franse ki toujou domine nan administrasyon ak nan lekòl? Sa a se pa yon aksidan. Sa a se yon estrateji. Lè yon sistèm fòse w pale yon lang ki pa pa w pou w ka santi w “entelijan,” li deja kontwole lespri w. Lang ak pouvwa mache men nan men. Nan sosyete kolonyal yo, yo toujou devalye lang pèp la. Yo fè w santi Kreyòl la se yon “dyalèk,” yon bagay ki pa gen valè entelektyèl. Men, se nan Kreyòl la nanm nou rete. Se nan Kreyòl la revolisyon an te planifye. Lè nou refize anseye pitit nou yo nan lang manman yo, nou kontinye pwosesis kolonizasyon an. Nou kreye yon distans ant konesans ak reyalite pèp la. Sa fè aprenan yo santi yo etranje nan pwòp tèt yo. Se sa k fè dekolonizasyon lespri a dwe kòmanse ak lang nou pale a.

Edikasyon oubyen Endoktrinasyon?

Rechèch montre ke anviwon 85% nan lekòl an Ayiti se lekòl prive. Sa vle di edikasyon tounen yon machandiz. Yon bagay se moun ki gen lajan sèlman ki ka jwenn. Men, sa ki pi grav la se pa sèlman pri a. Se sa y ap anseye anndan lekòl sa yo. Sistèm edikatif nou an toujou reflete enterè kolonyal yo. Nou aprann istwa lòt moun anvan nou konnen pa nou. Nou aprann admire ewo ki te toupizi zansèt nou. Lekòl nou yo souvan pa konekte ak bezwen kominote a. Yo pa prepare jèn yo pou yo vin lidè ki prale transfòme peyi yo. Okontrè, yo prepare yo pou yo pati, oubyen pou yo sèvi yon sistèm ki pa regle anyen pou yo. Sa a se yon fòm fwa ki tounen yon ranplasan pou gerizon ak devlopman. Lè nou pa aprann timoun yo poze “kesyon danjere,” nou pa edike yo. Nou jis ap endoktrine yo pou yo aksepte sitiyasyon an jan l ye a.

Divizyon an se yon Achitekti

Poukisa Ayiti parèt konsa fragmante? Poukisa gen yon distans konsa ant lavil ak andeyò? Sa a se yon eritaj dirèk nan epòk kolonyal la. Sistèm nan te bati pou gen yon ti elit ki sanble ak kolon yo, epi yon mas pèp ki la pou travay sèlman. Menm apre 1804, estrikti sa a te rete nan tèt anpil moun. Nou kontinye repwodui menm modèl esklizyon an. Nou kreye yon baryè envizib ant moun ki “al lekòl” ak moun ki “pa al lekòl.” Ant moun ki pale “bon franse” ak moun ki pale “sèlman kreyòl.” Sistèm kolonyal la ap toujou pè yon Ayiti kote tout moun fè yon sèl. Yo pè inyon nou. Paske inyon nou se te sèl zam ki te ka bat lame Napoleon an. Divizyon an se yon zouti kontwòl. Epi jodi a, nou dwe mande tèt nou: Kilès k ap pwofite nan divizyon sa a?Lafwa, Kontwòl, ak Nanm lan Relijyon te toujou yon zouti nan men anpi yo. Yo sèvi ak lafwa pou yo domestike lespri ki rebèl. Yo anseye nou pou nou tann yon delivrans nan syèl pandan y ap piye tè nou an. Sa pa vle di espirityalite pa enpòtan. Men, nou dwe fè diferans ant yon lafwa ki libere ak yon relijyon ki kontwole. Anpil fwa, nou anbrase sistèm kwayans ki di nou ke tout sa ki soti nan zansèt nou yo se dyab. Sa se yon fason pou koupe rasin nou. Yon moun ki pa gen rasin se yon moun ki fasil pou van bwote. Dekolonizasyon mantal la mande pou nou re-egzamine relasyon nou ak espirityalite. Nou dwe mande tèt nou si kwayans nou yo ap ba nou fòs pou nou aji, oubyen si y ap fè nou rete bra kwaze. Ou ka li plis sou refleksyon sa yo nan atik mwen an sou lè lafwa vin yon ranplasan pou gerizon. Gerizon nasyon an kòmanse nan gerizon nanm nou.

Rekonstwi Naratif la

Ki moun ki ekri istwa nou kwè a? Pifò nan sa nou konnen sou tèt nou soti nan liv moun ki pa renmen nou te ekri. Yo prezante nou kòm yon peyi ki “pòv,” ki “an devlopman,” ki “bezwen èd.” Yo pa janm prezante nou kòm peyi ki te chanje direksyon listwa mondyal la. Yo pa di nou ke san Ayiti, petèt esklavaj ta dire pi lontan toujou nan rès mond lan. Yo pa di nou ke Ayiti se manman libète nan tout Amerik la. Rekonstwi naratif la vle di sispann gade tèt nou ak je moun k ap gade nou an. Vle di kòmanse defini tèt nou pa nou menm. Sa a se travay Yvener Duroseau. Se travay 1804 Renaissance. Se pa sèlman yon kesyon de liv, se yon kesyon de idantite.

Finalman, ki sa nou dwe fè?

Dekolonizasyon lespri a se pa yon evènman. Se yon pwosesis. Li kòmanse ak chak kesyon nou poze. Li kòmanse lè nou deside ke nou pa dwe mande pèmisyon pou nou egziste jan nou ye a. Nou dwe kreye pwòp sistèm edikasyon nou. Nou dwe valorize pwòp lang nou. Nou dwe rebati kominote nou yo sou baz solidarite, pa sou esklizyon. Ayiti ap toujou fè yo pè toutotan nou se yon pwomès libète ki pa ko fini. Men, pè a se pa pa nou. Se pa yo. Paske yo konnen, yon jou, n ap fin reveye. Epi jou sa a, sistèm nan ap tounen pousyè. Libète a pa deyò. Li anndan tèt nou. Ann kòmanse travay la jodi a. Pou plis resous sou fason pou w dekolonize lespri w epi anbrase eritaj ou, vizite blogs nou yo. Istwa a poko fini. Se nou k ap ekri rès la.